درآمد « 1 » جامعهء اسلامى از آغاز ، با مفهوم « حكومت » آشنا بوده و به حضور و ظهور حاكمان خو گرفته و جامعهء شيعى نيز از مفهوم « امامت » و حضور هميشگى « حجّت » آگاه بوده است ، هر چند تنها ، راويان ، عالمان و حلقه‌هاى مرتبط با آنان با مفهوم دقيق اين حضور آشنا بودند و فضاى اختناق و تقيهء ، فرصت عمومىسازى اين آگاهى و ژرف‌نگرى در آن را فراهم نياورد . اهل بيت عليهم السلام در كنار ترويج و تبيين مفهوم امامت ، از همان آغاز كوشيدند كه شيعيان مرتبط با خود را از اين موضوع آگاه كنند كه حضور هميشگى حجّت و نياز هموارهء هستى به او ، با ظهور و آشكار بودن او تفاوت دارد . البته اين كوشش‌هاى جانبى ، تحت تأثير محدوديت‌هاى فضاى صدور بودند . از اين رو ، گسترهء آگاهىبخشى و دانش‌افزايى آن ، همهء شيعيان را در بر نمىگرفت ؛ امّا تلاش مستمر و خستگىناپذير اهل بيت عليهم السلام توانست فضا و فرهنگ عمومى شيعه را تا حدّ قابل قبولى آمادهء پذيرش « غيبت » نمايد و به سؤال‌ها ، ابهام‌ها و حتّى انكارهاى برخاسته از مواجهه با مسئلهء نوپديد غيبت امام عصر عليه السلام و فضاى برساختهء منحرفان ، كژانديشان و دشمنان ، پاسخى در خور دهد . آنچه مىآيد ، اشاره‌اى به تلاش‌هاى امامان عليهم السلام و اصحاب ايشان است . در پايان نيز از دو تدبير جانبى ياد مىكنيم كه اگر چه به گونهء مستقيم در راستاى آماده‌سازى براى غيبت نبوده است ، امّا گذار از آن را تسهيل نموده و به آمادگى ذهنى و عملى

--> ( 1 ) . به قلم پژوهشگر ارجمند ، حجة الاسلام و المسلمين عبد الهادى مسعودى .